quân cờ báo thù

Bách khoa toàn thư banh Wikipedia

Quân Cờ Đen
Hắc Kỳ Quân
黑旗軍
Hoạt động1865–1885
Quốc giaTrung Quốc, Việt Nam
Chức năngđảng giặc cướp, trong tương lai mái ấm Nguyễn trả chi phí nhằm mướn ngăn chặn quân viễn chinh Pháp
Quy môlúc mạnh mẽ nhất lên tới mức 3.000 vô cuộc chiến tranh Pháp-Thanh
Tham chiến
  • Biến cố Bắc Kỳ 1873
  • Chiến dịch Bắc Kỳ
  • Chiến tranh giành Pháp-Thanh
Các tư lệnh
Chỉ huy
nổi tiếng
Lưu Vĩnh Phúc (劉永福)

Quân Cờ Đen (giản thể: 黑旗军; phồn thể: 黑旗軍; Hán-Việt: Hắc Kỳ quân; bính âm: Hēi qí jūn; Việt bính: hak1 kei4 gwan1) là 1 group đảng cướp đem quân số phần nhiều xuất thân mật kể từ quân team người Tráng, dịch chuyển kể từ vùng Quảng Tây của Trung Quốc đi qua biên thuỳ vô sinh hoạt ở miền núi phía Bắc Kỳ nằm trong triều đình Huế vô năm 1865, được nghe biết nhiều đa số tự những trận tiến công với lực lượng Pháp. Đội quân này có tên Cờ Đen là vì thủ lĩnh của mình, Lưu Vĩnh Phúc, đi ra mệnh lệnh người sử dụng cờ hiệu black color.

Bạn đang xem: quân cờ báo thù

Thành lập[sửa | sửa mã nguồn]

Lưu Vĩnh Phúc
quân Cờ đen sì tổ chức triển khai phục kích.

Năm 1857, Lưu Vĩnh Phúc van lơn thực hiện nằm trong hạ của Ngô Lăng Vân, người tự động xưng là Ngô Vương, và là dư đảng Tỉnh Thái Bình Thiên quốc, bạn dạng doanh đóng góp sát Nam Ninh, Quảng Tây (Trung Quốc). Lưu được Ngô Lăng Vân trợ chung rồi sau đang trở thành một anh hùng quyền thế bên dưới trướng của Ngô Vương. Khi Ngô Lăng Vân bị làm thịt (1863), Lưu lấy chân tay theo đòi Vương Sĩ Lâm và Hoàng Tư Nùng ở châu Thượng Tư (Quảng Tây) cướp phá huỷ ở nhiều điểm, sau mới nhất thâm nhập lại với Ngô Côn, nam nhi và là kẻ nối nghiệp Ngô Vương. Là một người dân có nhiều tham lam vọng, thêm vào đó thực trạng thiếu hụt thốn, Lưu van lơn với Ngô Á Chung (tức Ngô Côn) lấy quân vượt biên trái phép giới lịch sự cướp bóc tách mặt mày Đại Nam. Cuộc quân hành này cũng tránh khỏi quan tiền quân mái ấm Thanh đang được càn quét dọn, tái mét lập quyền trấn áp vùng Lưỡng Quảng. Với 200 đồng đảng thân mật tín, trương một lá cờ black color thực hiện kỳ hiệu, Lưu Vĩnh Phúc vượt biên trái phép giới vô Đại Nam năm 1865. Lưu vừa phải chuồn vừa phải tuyển chọn tăng quân kể từ những toán thổ phỉ không giống tuy nhiên không xẩy ra ai ngăn lại hoặc ngăn trở gì. Đến sát Sơn Tây, quân Cờ Đen Khi này đã lên tới mức 500 người tạm dừng lập doanh trại. Sự hiện hữu của một nhóm quân vũ trang vô cương vực của những cỗ tộc Mông miền núi là 1 sự rình rập đe dọa với chúng ta, nên xung đột vũ trang vẫn nổ đi ra. Quân Cờ Đen phục kích và vượt qua cuộc tiến công của thổ dân, bên cạnh đó làm thịt bị tiêu diệt một thủ lĩnh của mình.[1] Viên thủ lĩnh này kháng đối tổ chức chính quyền mái ấm Nguyễn, nên nhân thời cơ cơ mái ấm Nguyễn đầu tiên ban mang lại Lưu chức vị Cửu phẩm bách hộ nhằm nối tiếp việc làm bình ấn định vùng này.

Binh chiến sĩ Quân Cờ đen sì, 1873

Tuy vậy, tiến công nhau với những người thiểu số ko nên là côn trùng quan hoài chủ yếu của Lưu, nên năm 1868, Lưu con quay đi ra tranh giành giành điểm thị xã Tỉnh Lào Cai, tức châu chỉ Thắng, một số bùi nhùi Khủng bở, khi bấy giờ đang được ở bên dưới sự trấn áp của những doanh nhân đem vũ trang người Quảng Đông. Quân Cờ Đen tự ý thu thuế, khai khoáng, cướp bóc tách mọi chỗ, quan tiền quân mái ấm Nguyễn cũng ko ngăn hạn chế được. Quân Cờ Đen còn thiết lập một khối hệ thống bảo kê, tiến công thuế 10% cho những sinh hoạt thương nghiệp lối thủy dọc sông Hồng. Nguồn lợi kể từ những sinh hoạt này rộng lớn cho tới nút quân Cờ đen sì nhanh gọn lẹ tăng thêm lực lượng, đối với cả một số trong những sĩ quan tiền là những chiến sĩ tiến công mướn châu Âu hoặc Mỹ, và Lưu dùng kinh nghiệm tay nghề của số người này nhằm đổi thay lực lượng của tôi trở nên một đạo quân xứng đáng gờm.[2]

Lịch sử hoạt động[sửa | sửa mã nguồn]

Dưới sự bảo trợ ở trong nhà Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

Theo biên chép của những người Pháp, lực lượng Cờ đen sì đóng góp bên trên Tỉnh Lào Cai, khi cơ là 1 thị xã giao dịch thanh toán nhỏ với nhì, tía trăm nóc mái ấm tre cái lợp tranh giành. Dân cư thị xã phần rộng lớn là kẻ Tàu, thưa giờ đồng hồ Quảng Đông. Thành Tỉnh Lào Cai là 1 trở nên bằng đá điêu khắc nhỏ, tường thấp, đươc bảo đảm an toàn bởi vì khoảng tầm 15 khẩu súng nhỏ, với 1 khẩu thần công bình đồng nòng rộng lớn 5 tấc (12.7 cm). Trong trở nên đóng góp đại bạn dạng doanh của Lưu Vĩnh Phúc với 200 thủ hạ thân mật tín, vô tổng số khoảng tầm 800 quân Cờ đen sì. Lực lượng này được mái ấm chức vụ An Nam trả lương lậu 35 xu (quy đi ra chi phí dollar) một mon và lương lậu ăn như với quân chủ yếu quy triều đình. Số chi phí này được gửi mang lại Lưu Vĩnh Phúc nhằm phân tái phát mang lại quân lính bên dưới trướng mỗi tháng là 30 kg gạo và 1,500 đồng xu tiền kẽm (1.40 đồng dollar bởi vì bạc), còn Khi chuồn tiến công trận thì thừa kế lương lậu gấp hai. Hình như thỉnh phảng phất binh lính còn được cấp cho dung dịch phiện và rượu trắng gạo. Ngân sách chi tiêu nhằm nuôi đạo quân này lên đên 17,000 dollar bạc thường niên, lấy kể từ chi phí lương lậu triều đình trả và chi phí thu thuế ở Tỉnh Lào Cai.

Francis Garnier bị Quân Cờ đen sì đâm bị tiêu diệt ở CG cầu giấy.

Trận CG cầu giấy phiên loại nhất (Tháng 12-1873)[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1873, Triều đình Nhà Nguyễn tranh giành thủ sự hỗ trợ của quân Cờ đen sì nhằm đương đầu với thủ đoạn xâm lúc lắc Bắc Kỳ của trung úy thủy quân Pháp Francis Garnier, người vẫn hành vi không tuân theo khẩu lệnh sau khoản thời gian được cử cho tới cơ thực hiện trọng trách nước ngoài giao phó. Vào ngày 21 mon 12 năm 1873, Lưu Vĩnh Phúc và khoảng tầm 600 quân Cờ ​​đen (tiếng Pháp: pavillons noirs, drapeaux noirs), diễu hành bên dưới một biểu ngữ vĩ đại black color, tiến bộ cho tới cổng phía Tây của Thành TP. hà Nội. Một lực lượng rộng lớn của Triều đình theo đòi sau. Garnier đi ra mệnh lệnh pháo kích quân Cờ đen sì bởi vì bệ pháo dã chiến gắn phía bên trên cổng, và Khi quân Cờ Đen bị đẩy lùi, ông đứng vị trí số 1 một group bao gồm 18 chiến sĩ thủy tiến công cỗ Pháp thoát khỏi cổng nhằm truy xua đuổi. Garnier và tía người của ông lao lên dốc vô một cuộc tấn công bình lưỡi lê vào trong 1 group Cờ đen sì tuy nhiên bị đâm bị tiêu diệt sau khoản thời gian vấp váp trượt vô một hố nước. Bốn người đồng team không giống của Garnier bao gồm đem Dagorne, Bonifay, Sorre, và phó lãnh đạo Balny dẫn một nhóm chiến sĩ nhỏ nhằm chi viện Garnier tuy nhiên cũng đã biết thành làm thịt bị tiêu diệt. Ba quân sĩ Pháp không giống cũng trở nên làm thịt trong số cuộc xuất kích này, và những người dân không giống chạy về trở nên sau khoản thời gian những sĩ quan tiền của mình thất thủ.[3]

Chỉ huy Henri Rivière nỗ lực giải cứu vớt một khẩu đại bác bỏ đang được tụt xuống lầy lụa (nhầy nhụa) của Pháp bên trên CG cầu giấy.

Mặc cho dù Garnier vẫn bị tiêu diệt, nỗ lực lúc lắc lại TP. hà Nội vẫn thất bại và người Pháp vẫn tóm quyền trấn áp phần rộng lớn đồng bởi vì sông Hồng.[4] Tuy nhiên, cơ quan chỉ đạo của chính phủ Pháp ko đồng ý cuộc chinh trừng trị ngược quy tắc, trung úy Paul Philastre được cử chuồn xua đuổi người của Garnier ngoài những trở nên mà người ta lúc lắc đóng góp và fake chúng ta quay trở lại Thành Phố Sài Gòn vô mon hai năm 1874.[5]

Trận CG cầu giấy phiên loại nhì (Tháng 5-1883)[sửa | sửa mã nguồn]

Mười năm tiếp theo, với việc Pháp một lần tiếp nữa tăng nhanh vô Bắc Kỳ, những trận đánh ko được khai báo vẫn nổ đi ra vô năm 1883 và nửa đầu năm mới 1884 như 1 khúc đi dạo đầu mang lại Chiến tranh giành Thanh-Pháp. Quân Cờ đen sì vẫn giao phó chiến với quân Pháp ở Bắc Kỳ. Trận chạm kích cỡ thứ nhất là bên trên Trận CG cầu giấy (ngày 19 mon 5 năm 1883), vô cơ thuyền trưởng thủy quân Pháp Henri Rivière bị phục kích và bị làm thịt. Đó là 1 thắng lợi nhanh gọn lẹ và nổi trội của Quân Cờ Đen.[6]

Xem thêm: sự trở lại của chàng rể vô dụng

Đại tá Bichot tịch thu khẩu đại bác bỏ bị Cờ đen sì vứt lại.

Các cuộc chạm chừng tự dự, ngày hè năm 1883[sửa | sửa mã nguồn]

Trong trận Phủ Hoài (ngày 15 mon 8 năm 1883), quân Cờ Đen vẫn bảo đảm an toàn thành công xuất sắc những địa điểm của tôi trước cuộc tiến công của quân Pháp tự tướng mạo Alexandre-Eugène Bouët vạc động, tuy nhiên thương vong cao hơn nữa quân Pháp đáng chú ý.[7] Trong trận Palan (ngày 1 mon 9 năm 1883) quân Cờ đen sì sinh hoạt tầm thường hiệu suất cao rộng lớn Khi bị tiến công xua đuổi ngoài địa điểm then chốt bên trên sông Đáy.[8]

Quân Pháp xâm lăng Sơn Tây, ngày 16 mon 12 năm 1883

Thảm họa ở Sơn Tây, mon 12 năm 1883[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 12 năm 1883, Quân Cờ Đen bị thất bại áp lực bên dưới tay Đô đốc Amédée Courbet vô Chiến dịch Sơn Tây. Dù vẫn kungfu kiêu dũng trong số trận giao đấu bên trên Phù Sa vào trong ngày 14 mon 12 và Sơn Tây vào trong ngày 16 mon 12, quân Cờ đen sì dường như không thể ngăn chặn quân Pháp tiến công Sơn Tây. Ngay cả với lực lượng dự trữ phần đông của Nhà Thanh và Nhà Nguyễn bên trên Sơn Tây, Quân Cờ Đen vẫn nên gánh Chịu những cuộc tiến công mạnh mẽ và tự tin, và Chịu thương vong đặc biệt áp lực. Theo chủ ý ​​của mái ấm để ý người Anh William Mesny, một sĩ quan tiền thời thượng vô quân team Trung Quốc, cuộc giao đấu bên trên Sơn Tây vẫn đánh tan sức khỏe của quân Cờ đen sì, tuy nhiên sự chống thủ vững chắc của quân Cờ đen sì vô trận Hòa Mộc chục lăm mon tiếp sau đó ko Chịu Đánh Giá này.[9]

Chiến lũy trở nên Hưng Hóa.

Mất Hưng Hóa, tháng tư năm 1884[sửa | sửa mã nguồn]

Hưng Hóa điêu tàn sau trận đánh.

Quân Cờ Đen ko nhập cuộc Chiến dịch TP Bắc Ninh (tháng 3 năm 1884). Sau Khi Pháp thu được TP Bắc Ninh, quân Cờ đen sì rút về Hưng Hóa. Tháng 4 năm 1884, quân Pháp tiến bộ vô Hưng Hóa đối với cả nhì lữ đoàn của quân viễn chinh Bắc Kỳ. Quân Cờ đen sì vẫn thiết lập hàng loạt công sự tuyệt vời xung xung quanh thị xã, tuy nhiên Tướng Charles-Théodore Millot, tổng tư mệnh lệnh của Pháp, vẫn thu được nó tuy nhiên không tồn tại một thương vong nào là mang lại quân Pháp. Trong Khi Lữ đoàn 2 của Tướng François de Négrier chốt trực diện quân Cờ đen sì kể từ phía tấp nập và khiến cho Hưng Hóa hứng Chịu trận pháo kích kinh hoàng kể từ đỉnh Trung Xá, Tướng Louis Brière de l'Isle của Lữ đoàn 1 tiến hành một cuộc hành binh xuống sườn phía phái mạnh nhằm rời đứt lỗi thoát lùi của Lưu. Vào tối ngày 11 tháng tư, trong khi thấy quân Turcos của Brière de l'Isle và cỗ binh thủy quân lục chiến xuất hiện nay sau sườn của mình bên trên Xuân Đông, quân Cờ đen sì vẫn di tản ngoài Hưng Hóa trước lúc bị vướng kẹt phía bên trong cơ. Họ nhen nhóm cháy những căn nhà còn sót lại trước lúc tách chuồn, và vô sáng sau, người Pháp nhận ra thị xã bị bỏ phí trọn vẹn.[10]

Mất Tuyên Quang, mon 6 năm 1884[sửa | sửa mã nguồn]

Quân Cờ Đen rút ngược sông Hồng về Thanh Quan, chỉ cơ hội thị xã biên thuỳ Tỉnh Lào Cai vài ba ngày đi dạo. Vài trăm quân lính Cờ đen sì, rơi rụng ý thức bởi vì thắng lợi đơn giản dễ dàng của Courbet và Millot trước Quân Cờ đen sì, vẫn đầu mặt hàng quân Pháp vô ngày hè năm 1884. Một trong mỗi kết quả ở đầu cuối của Millot là tiến bộ tiến công sông Lô và đẩy quân Cờ đen sì thoát khỏi Tuyên Quang vô tuần thứ nhất của mon 6, một lần tiếp nữa tuy nhiên không tồn tại một người Pháp nào là bị thương vong. Nếu quân Pháp săn lùng gắt gao Lưu Vĩnh Phúc sau khoản thời gian thu được Tuyên Quang, thì quân Cờ đen sì có lẽ rằng đã biết thành tiến công xua đuổi ngoài Bắc Kỳ kể từ cơ. Nhưng sự lưu ý của những người Pháp đã biết thành chuyển làn đường bởi vì cuộc khủng hoảng rủi ro bất thần với Trung Quốc tự cuộc phục kích Bắc Lệ khích động (23 mon 6 năm 1884), và vô ngày hè sôi động năm 1884, quân Cờ đen sì bị vứt lại nhằm ăn mòn thất bại của mình.[11]

Liên minh với Trung Quốc, mon 9 năm 1884 cho tới tháng tư năm 1885[sửa | sửa mã nguồn]

Một người chiến sĩ của quân Cờ đen sì, 1885

Vận mệnh của những quân cờ đen sì đang được chuyển đổi bởi vì sự bùng phát của Chiến tranh giành Pháp-Thanh vô mon năm 1884. Từ Hi Thái Hậu phản xạ với thông tin Hạm team Phúc Kiến Trung Quốc bị tàn phá huỷ áp lực bên trên Trận Phúc Châu (ngày 23 mon tám năm 1884) bằng phương pháp chiêu tập những tướng mạo xâm lăng Bắc Kỳ của tôi tiến công xua đuổi quân Pháp thoát khỏi TP. hà Nội. Tang Jingsong, lãnh đạo quân Vân Nam, hiểu được sự đáp ứng của Lưu được xem là vô giá chỉ vô trận đánh với Pháp, và Lưu vẫn đồng ý nhập cuộc cùng theo với Quân team Cờ Đen vô chiến dịch sắp tới đây. Quân Cờ đen sì đã hỗ trợ quân Trung Quốc tạo nên áp lực đè nén lên Hưng Hóa và những tháp canh của Pháp ở Phủ Doãn và Tuyên Quang bị xa lánh vô ngày thu năm 1884.

Xem thêm: sau ly hôn chồng cũ lại muốn theo đuổi tôi phó đình viễn

Bao vây trở nên Tuyên Quang

Trận Hòa Mộc, mon 3 năm 1885[sửa | sửa mã nguồn]

Vào ngày đông và ngày xuân năm 1885, 3.000 quân sĩ của quân Cờ đen sì vẫn đáp ứng vô cuộc bao vây Tuyên Quang. Trong trận Hòa Mộc (2 mon 3 năm 1885), quân Cờ Đen làm nên thương vong áp lực mang lại một nhóm quân Pháp đang được hành binh giải vây Tuyên Quang. Thương vong của quân Pháp bên trên Hòa Mộc là 76 người bị tiêu diệt và 408 người bị thương, tỷ trọng thương vong tối đa và tổn thất áp lực nhất trong số cuộc giao đấu vô một ngày của quân Pháp vô Chiến tranh giành Trung-Pháp. hầu hết sĩ quan tiền Pháp bên trên Hòa Mộc cho thấy cuộc thảm sát còn xấu đi ở Sơn Tây chục lăm mon trước cơ.[12]

Giải tán[sửa | sửa mã nguồn]

Theo một trong số ĐK hòa ước thân mật Pháp và Thanh nhằm xong xuôi trận đánh tranh giành Pháp-Thanh, Lưu Vĩnh Phúc nên tách Bắc Kỳ. Tới quy trình cuối trận đánh này, quân Cờ Đen chỉ với khoảng tầm 2.000 người, và không tồn tại năng lực ngăn chặn Đường Cảnh Tùng và những lãnh đạo quân Vân Nam không giống. Lưu về lại Trung Quốc với một số trong những nằm trong hạ thân mật tín, vứt lại phần rộng lớn quân Cờ Đen giải thể ngay lập tức bên trên Bắc Kỳ vô ngày hè năm 1885. Không được trả lương lậu trong tầm bao nhiêu mon, và đã có sẵn vũ trang, số quân này trở về thực hiện giặc cướp, team danh quân Cần Vương kháng Pháp. Người Pháp nên rơi rụng mỗi tháng nhằm tiến công dẹp những group này, và lối kể từ Hưng Hóa cho đến Tỉnh Lào Cai nên cho tới mon hai năm 1886 mới nhất an toàn và đáng tin cậy quay về. Năm 1887, quân Cờ Đen vẫn vừa đủ sức lục soát và cướp phá huỷ Luang Prabang.

Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]

Một hiệu kỳ của quân Cờ đen sì, bị quân Pháp bắt bên trên Hoa Mộc (ngày 2 mon 3 năm 1885) hiện nay được trưng bày bên trên chỉ tàng quân team (Paris)

Đương thời, quân Cờ Đen tuy rằng đem công tạo nên thương tổn mang lại lực lượng viễn chủ yếu của Pháp đang được xâm lúc lắc Đông Dương, tuy nhiên chủ yếu quân Cờ Đen cũng tạo nên nhiều ta thán, tàn kinh hoàng thông thường dân. Một võ tướng mạo bấy giờ là Ông Ích Khiêm ko tán thành Khi triều đình Huế mượn mức độ quân Cờ Đen đối diện Pháp. Ông cũng chê trách móc những quan tiền Việt bất tài, nên lúc hữu sự nên dựa vào người Tàu nhằm tiến công giặc. Ông đem thực hiện bài bác thơ trách móc cứ ý thức dựa dẫm của những quan tiền vô triều:[13]

Áo chúa cơm trắng vua tận hưởng bấy lâu
Đến Khi đem giặc nên mướn Tàu
Từng phen võng giá chỉ mau chân nhẩy
Đến bước hóc búa thấy mặt mày đâu
Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp
Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu
Ai thiu hãy kháng trời Nam lại
Kẻo nữa dân tớ nên cạo đầu[14]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lưu Vĩnh Phúc
  • Quân Cờ Trắng
  • Quân Cờ Vàng

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

Wikimedia Commons được thêm hình hình họa và phương tiện đi lại truyền đạt về Quân Cờ Đen.
  1. ^ Đây có lẽ rằng là cuộc xung đột với quân Bạch Miêu, tức quân Cờ Trắng của Bàn giấy Văn Nhị và Lương Văn Lợi, lúc lắc cứ vùng Lục Yên (Tuyên Quang)
  2. ^ Trần Huy Liệu (1962). “Nghiên cứu vớt Lịch sử” [Journal of Historical Studies]. Quản lý CS1: tháng ngày và năm (liên kết)
  3. ^ Thomazi, Conquête, 126–8
  4. ^ Gautier, Hippolyte (1887). Les Français au Tonkin, 1787-1883. tr. 284.
  5. ^ Dubois, Marcel (1900). Les colonies françaises. 1, Un siècle d'expansion coloniale. tr. 833.
  6. ^ Thomazi, Conquête, 152–7
  7. ^ Thomazi, Conquête, 162–5
  8. ^ Thomazi, Conquête, 166–7
  9. ^ Huard, 180–7 and 202–31; Thomazi, Conquête, 171–7; Histoire militaire, 68–72
  10. ^ Huard, 280–90; Thomazi, Histoire militaire, 84
  11. ^ Thomazi, Histoire militaire, 85–7
  12. ^ Thomazi, Conquête, 247–8; Histoire militaire, 107–8
  13. ^ Sách Hương Giang cố sự, truyện Ông Ích Khiêm
  14. ^ Cạo đầu như phong tục của những người Mãn Thanh

Tài liệu tham lam khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Wikimedia Commons được thêm hình hình họa và phương tiện đi lại truyền đạt về Quân Cờ Đen.
  • Duboc, E., Trente cinq mois de campagne en Chine, au Tonkin (Paris, 1899)
  • Forbes, Andrew, and Henley, David: Vietnam Past and Present: The North (Chapter on Liu Yungfu and the Black Flags in Tonkin). Chiang Mai. Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006DCCM9Q.
  • Huard, L., La guerre du Tonkin (Paris, 1887)
  • Lung Chang [龍章], Yueh-nan yu Chung-fa chan-cheng [越南與中法戰爭, Vietnam and the Sino-French War] (Taipei, 1993)
  • McAleavy, H., Black Flags in Vietnam: The Story of a Chinese Intervention (New York, 1968)
  • Thomazi, A., La conquête de l'Indochine (Paris, 1934)
  • Thomazi, A., Histoire militaire de l'Indochine français (Hanoi, 1931)